Zabytkowe organy w Nowym Mieście

Budowniczy – Bracia Rieger

Organy w Nowym Mieście zbudowała słynna wytwórnia Braci Rieger. Była to Cesarsko-Królewska Nadworna Fabryka Organów założona w 1845 roku przez Franza Riegera w miejscowości Jägerndorf (dziś Krnov w Czechach, dawny Karniów na Śląsku Opawskim). Od 1879 r. firmę prowadzili synowie założyciela jako Gebrüder Rieger (Bracia Rieger). W końcu XIX wieku należała ona do największych producentów organów w Europie. W latach 1873–1903 zbudowała aż 1073 instrumenty piszczałkowe, eksportowane nie tylko w monarchii austro-węgierskiej, ale i do wielu krajów świata. Organy Riegera słynęły z wysokiej jakości brzmienia i nowoczesnych rozwiązań technicznych. Fabryka posiadała prestiżowy tytuł dostawcy dworu cesarskiego, a jej wyroby trafiały także na ziemie polskie (głównie do Galicji i na Śląsk, rzadziej do Królestwa Polskiego). Instrument w Nowym Mieście jest jednym z takich przykładów, gdyż powstał w zakładzie jako opus 1398 w roku 1908, gdy firmą kierowali bracia Otto i  Gustav Rieger. Do dziś tabliczka na kontuarze (stole gry) organów głosi: „C. i K. Nadworna Fabryka Organów Braci Rieger – Jägerndorf (Austria) – Opus 1398”.

Historia instrumentu

Powstanie obecnych organów wiąże się z wielkimi zmianami na początku XX wieku. Poprzedni instrument (mniejszy i wysłużony) został zastąpiony nowym dziełem Riegra. Ówczesny proboszcz, ks. Józafat Brzeski, zanotował w protokole wizytacji z 1908 roku: „W roku też Pańskim 1908 sprowadziłem organy ze Śląska od Braci Riegerów za 2800 rubli”. Dla odniesienia ile warte były na tamte czasy organy możemy porównać to przez wartość złota. Za ówczesnego 1 rubla w Imperium Rosyjskim można było kupić 0,774 g czystego złota, więc 2800 rubli odpowiada ok. 2,17 kg złota. Przy referencyjnej cenie publikowanej przez NBP (548,53 zł za 1 g; stan na 21.01.2026) daje to około 1,19 mln zł. Ten przelicznik pokazuje skalę wydatku, choć nie oddaje wprost różnic w sile nabywczej i cenach życia między 1908 a dziś. Natomiast świadczy to o sporym nakładzie finansowym i prestiżu, jakim parafia darzyła nowe organy. Instrument przywieziono ze Śląska do Nowego Miasta i zamontowano na istniejącej murowanej emporze (chórze muzycznym) z XIX w. Od tego czasu organy służyły wiernym podczas liturgii i uroczystości, wzbogacając oprawę muzyczną kościoła.

Niestety burzliwa historia XX wieku odcisnęła na instrumencie swoje piętno. W czasie II wojny światowej kościół w Nowym Mieście został poważnie zniszczony (w 1945 r. zbombardowano m.in. wschodnią ścianę prezbiterium), a wraz z nim ucierpiały również organy. Zostały one zdewastowane i  częściowo niezdolne do użytku. Według przekazów ustnych po 1945 r. instrument prowizorycznie naprawiono, by mógł dalej spełniać swoją rolę. Przez kolejne dekady nie przeprowadzano jednak generalnego remontu, ograniczając się do doraźnych napraw. Około 1993 r. organy poddano bieżącej konserwacji dzięki staraniom ówczesnego proboszcza ks. Jana Marońskiego. Następnie ok. 2006 r. wykonano kolejne prace naprawcze – inicjatorem był pan Sterliński, pochodzący z parafii organista mieszkający w USA, a prace wykonał organmistrz p. Wrzesiński z Sochocina. Te zabiegi utrzymywały instrument w działaniu, choć nie rozwiązywały wszystkich narastających problemów technicznych. W  2008 roku zdecydowano się przynajmniej usprawnić zasilanie powietrzne. Dzięki staraniom ks. proboszcza Wojciecha Brzozowskiego zamontowano nowy elektryczny motor do napędzania miecha, co wykonał pan Grygowicz z Warszawy. Pozwoliło to zastąpić wysłużoną dmuchawę i ułatwić eksploatację organów.

Mimo starań, na początku XXI wieku stało się jasne, że organy wymagają gruntownej renowacji. Instrument stopniowo tracił pełną sprawność (stan zachowania przed ostatnim remontem określano co najwyżej jako dostateczny). Wieloletnia eksploatacja bez generalnego przeglądu skutkowała licznymi usterkami. Nie wszystkie głosy i klawisze działały prawidłowo: część piszczałek milczała lub brzmiała ciągle (tzw. samograje), w manuałach nie dało się włączyć niektórych registrów, a jeden z klawiszy manuału I (Es) był zapadnięty. Problemy sprawiały też połączenia (kopulacje) między manuałami i pedałem. Mechanizmy pneumatyczne się rozszczelniły, przez co nie działały wszystkie kombinacje. Strojenie i intonacja piszczałek były rozregulowane, przez co organy grały nierówno i zatraciły pierwotne brzmienie. Do tego doszły kwestie konstrukcyjne: w drewniane elementy (szafę organową, wiatrownice, miechy) wdał się szkodnik – kołatek (potocznie kornik), osłabiając strukturę drewna. Miech doprowadzający powietrze stał się nieszczelny, podobnie jak liczne małe mieszki pneumatyczne sterujące poszczególnymi dźwiękami, które miały dziury i sparciałe skóry. Nawet zabytkowy wskaźnik poziomu powietrza (tzw. zegar kalikanta) przestał działać. Wszystkie te objawy świadczyły o pilnej potrzebie kompleksowej restauracji instrumentu, by uchronić go przed postępującą degradacją.

Budowa i cechy organów

Nowomiejski instrument jest typowym przykładem organów początku XX wieku z warsztatu Riegerów, reprezentujących styl późnoromantyczny. Organy mają 15 głosów (rejestrów) rozmieszczonych na dwóch manuałach oraz klawiaturze pedałowej. Zarówno traktura gry (przeniesienie ruchu klawiszy na mechanizmy piszczałek), jak i traktura rejestrów są pneumatyczne. Zastosowano nowoczesne jak na początek XX w. wiatrownice stożkowe – rozwiązanie charakterystyczne dla firmy Rieger, zapewniające dobrą szczelność i stabilność stroju. Stół gry (kontuar) jest wolnostojący przed szafą organową, co ułatwia organiście prowadzenie chóru. Dwie klawiatury ręczne (manuały) obejmują zakres od dźwięku C do f³, zaś klawiatura nożna (pedał) od C do d¹

Organy wyposażone są także w standardowe dla swej epoki urządzenia dodatkowe. Posiadają trzy połączenia (kopulacje): Manuał II do Manuału I, Manuał I do Pedału oraz Manuał II do Pedału. Dzięki nim organista może grać jedną klawiaturą jednocześnie na obu manuale albo dołączać dźwięki pedału, co poszerza możliwości wykonawcze. Ponadto są stałe kombinacje dynamiczne: Piano, Mezzoforte i Forte, uruchamiane nożnie gotowe ustawienia głośności (w postaci tzw. wałków lub pedałów kombinacyjnych). Pozwalają one szybko ściszyć lub wzmocnić brzmienie całych organów. Ciekawostką jest dołączony nieco później tremolo, którego oryginalnie nie przewidziano w  instrumencie. Urządzenie to wprowadzono prawdopodobnie w okresie międzywojennym lub powojennym, aby uzyskać efekt wibracji dźwięku (przydatny np. w muzyce sakralnej XIX/XX w.).

Materiał użyty do budowy organów jest wysokiej jakości. Większość elementów konstrukcyjnych wykonano z drewna: szafa organowa, wiatrownice, kanały powietrzne, a także wiele piszczałek (głosy Burdon 16’ i Flety są drewniane) to drewno, głównie świerk i sosna. Metalowe piszczałki (pryncypały, mikstura, eolina, salicjonal itp.) wykonane są ze typowego dla organów stopu cyny i ołowiu (tzw. stop organowy), co zapewnia im donośne, szlachetne brzmienie. Prospekt organowy – frontowa część szafy z piszczałkami ozdobnymi – utrzymany jest w stylu neogotycko-neobarokowym, z dekoracyjnymi złoceniami (które odpowiadają historycznemu wystrojowi kościoła). Instrument posiada jeden duży miech pływakowy magazynujący powietrze. Obecnie zasilany jest on silnikiem elektrycznym, ale zachowano oryginalny mechanizm do ręcznego kalikowania (pompowania powietrza przez miechowych) wraz z zabytkowym wskaźnikiem napełnienia miecha . To rozwiązanie pozwalało grać na organach nawet w razie braku prądu – dziś stanowi cenny relikt dawnych czasów.

Dyspozycja głosów (15 rejestrów)

Rejestry rozmieszczone są na dwóch manuałach oraz w pedale. Zestaw jest typowy dla romantycznej estetyki: obok pryncypałów pojawiają się głosy smyczkowe i fletowe, co pozwala uzyskać miękkie prowadzenie melodii i pełne brzmienie tutti.

Uwaga: nazewnictwo i opis głosów odzwierciedlają historyczną dokumentację instrumentu.

Renowacja i „drugie życie” organów

Przez ponad sto lat organy Riegera w Nowym Mieście służyły parafii, jednak opisane wyżej zużycie wymagało podjęcia zdecydowanych kroków dla ratowania instrumentu. W 2023 roku parafia, przy wsparciu samorządu gminy, rozpoczęła starania o kompleksową renowację zabytkowych organów. Udało się pozyskać potrzebne fundusze (dofinansowanie z środków publicznych), przygotować dokumentację techniczną i ogłosić przetarg na wykonanie prac i wiosną 2024 r. ogłoszono wyniki. Wykonawcą remontu została firma Organmistrzostwo Marek Bączek z Ciechanowa, specjalizująca się w restauracji instrumentów zabytkowych. Umowna wartość prac wyniosła ok. 219 tys. zł brutto, a zakres projektu objął zarówno część muzyczną i techniczną organów, jak i prace konserwatorskie przy zabytkowej szafie organowej i prospekcie.

Remont obejmował gruntowne oczyszczenie i naprawę wszystkich piszczałek (wraz z uzupełnieniem drobnych ubytków metalu i drewna), rekonstrukcję lub wymianę zużytych mieszków i elementów traktury pneumatycznej, uszczelnienie wiatrownic stożkowych, naprawę klawiatur i mechanizmów rejestrowych oraz strojenie i intonację każdego głosu. Elementy drewniane poddano dezynsekcji i impregnacji przeciw szkodnikom, aby zatrzymać działalność kołatka. Szafa organowa i ozdobny prospekt zostały odrestaurowane pod nadzorem konserwatorskim: zabezpieczono strukturę drewna, odnowiono polichromię i złocenia oraz przywrócono historyczny wygląd instrumentu. Po stronie elektrycznej wymieniono przestarzałą instalację zasilającą dmuchawę, tak aby spełniała współczesne normy bezpieczeństwa.

Wszystkie te prace przywróciły organom pełną sprawność i walory brzmieniowe — tak, aby mogły zabrzmieć możliwie najbliżej tego, jak ponad sto lat temu, gdy opuściły fabrykę Riegera. Po zakończeniu renowacji instrument przeszedł odbiór techniczny oraz strojenie końcowe w kościele. Odnowione organy oddano ponownie do użytku 8 maja 2025 roku. Dla lokalnej społeczności parafialnej było to wyjątkowe wydarzenie — instrument otrzymał niejako „drugie życie”.